May 18, 2026

Хөх хотын Их зуу хийд буюу Цаглашгүй сүм

Хөх хотын хамгийн эртний бөгөөд хамгийн алдартай Буддын шашны хийдүүдийн нэг болох Их зуу буюу Цаглашгүй сүм нь 1579–1580 онд Түмэдийн Алтан хааны зарлигаар байгуулагдсан бөгөөд Хөх хот үүсэж хөгжих түүхтэй шууд холбоотой дурсгал юм. Хятад хэлээр “Дажао” (大召) буюу “Их дуган” хэмээн нэрлэдэг энэ хийд нь Өвөр Монгол дахь анхны томоохон Гэлүгба урсгалын хийдүүдийн нэг бөгөөд хотын анхны томоохон байгууламж байсан гэдэг. Алтан хаан Төвөдийн Гэлүгба урсгалыг Монголд дэлгэрүүлэх зорилгоор 3-р Далай лам Содномжамцыг урьж, 1577–1578 онд Хөх нуурын орчимд түүхэн уулзалт хийжээ. Энэ уулзалтаар Алтан хаан Содномжамцад “Далай лам” хэмээх цол өргөмжилсөн бөгөөд “далай” гэдэг нь монгол хэлээр “агуу их далай мэт ухаан” гэсэн утгатай байв. Харин 3-р Далай лам Алтан хааныг Хубилай хааны дүр хэмээн өргөмжилсөн нь Монгол-Төвөдийн шашин, төрийн холбоог шинэ түвшинд хүргэсэн түүхэн үйл явдал болсон юм. 
 
Энэ уулзалтын дараа Алтан хаан Буддын шашныг төрийн хэмжээнд дэмжиж, Хөх хотыг Монгол дахь Буддын шашны төв болгон хөгжүүлэх зорилгоор Их зууг байгуулжээ. Хийдийн хамгийн алдартай шүтээн нь мөнгөн Шагжамуни бурхан бөгөөд энэ нь өнөөдөр ч тус хийдийн хамгийн үнэт дурсгалд тооцогддог. Уг бурхан нь Балбын урчуудын бүтээсэн, ойролцоогоор 2.5–3 метр өндөр, 30,000 лан цэвэр мөнгөөр цутгасан аварга бүтээл бөгөөд нийт жин нь 1 тонноос давдаг гэж хятад сурвалжуудад тэмдэглэгдсэн байдаг. Домогт өгүүлснээр 3-р Далай лам 1586 онд Их зууд хүрэлцэн ирж, уг мөнгөн бурханд “амь оруулах” буюу нүд нээх ёслолыг өөрийн биеэр үйлджээ. Үүнээс хойш Их зууг “Мөнгөн бурхан сүм” хэмээн нэрлэх болсон бөгөөд Монголын олон аймаг хошуудаас мөргөлчид тасралтгүй ирдэг шашны томоохон төв болсон байна. 
 
Их зуугийн хийд нь улаан ханатай, шар вааран дээвэртэй бөгөөд Хятад, Монгол, Төвөд хэв маягийг хослуулсан өвөрмөц архитектуртай. Дотор нь мөнгөн Буддаас гадна алтан луу сийлбэртэй аварга баганууд, Манж, Монгол, Төвөд бичээстэй судрууд, эртний хөгжмийн зэмсгүүд хадгалагддаг. Мөн хийдийн ханын зургууд нь онцгой үнэ цэнтэйд тооцогддог бөгөөд Буддын шашны домог, Далай ламын айлчлал, Алтан хааны үеийн түүхэн үйл явдал, тэнгэрийн орон, сахиусны дүрслэлүүдийг тод өнгөөр нарийн урласан байдаг. Эдгээр ханын зургууд нь Мин, Чин үеийн Өвөр Монголын Буддын урлагийн шилдэг жишээний нэг гэж үнэлэгддэг. Чин улсын Энх-Амгалан хаан хүртэл энэ хийдэд мөргөж байсан бөгөөд түүний үеэс хийдийн дээврийг шар вааран бүрхүүлтэй болгож өргөтгөн засварласан гэдэг. Өнөөдөр Их зуу буюу Цаглашгүй сүм нь зөвхөн мөргөлийн ариун газар төдийгүй Алтан хаан, Далай лам нарын түүхэн уулзалт, Монголд Буддын шашин дахин хүчтэй дэлгэрсэн үеийн бэлгэ тэмдэг болон үлдэж, Хөх хотын хамгийн чухал түүх, соёлын дурсгалын нэгэнд тооцогддог.

Хөх хотын Ширээт ламын хийд

Хөх хотын Юйцюань дүүргийн Данань гудамжинд байрлах Ширээт ламын хийд (Яньшөү хийд) нь Мин улсын Ваньли хааны үеийн 1585 онд байгуулагдсан бөгөөд Өвөр Монгол дахь хамгийн чухал Гэлүгба урсгалын хийдүүдийн нэг юм. Энэхүү хийдийг Алтан ханы удмынхан байгуулсан гэж үздэг бөгөөд Хөх хотын шашин, соёлын төв болон хөгжихөд ихээхэн нөлөө үзүүлжээ. “Ширээт” гэх нэр нь “хаан ширээ” гэсэн утгатай бөгөөд түүхэнд 3-р Далай лам Содномжамц, 4-р Далай лам Ёндонжамцын шашны ширээ энд байрлаж байсан гэдэг. Мөн энэ хийд нь олон үеийн хутагт, хувилгаадын суудал болж ирсэн тул Монгол, Төвөдийн шашны түүхтэй гүн холбоотой ариун газар хэмээн хүндлэгддэг. 
 
Чин улсын Энх-Амгалан хаан (Канси) хийдэд зочлон “Яньшөү хийд” хэмээх нэр хайрласан бөгөөд “Яньшөү” нь хятад хэлээр “урт нас”, “өлзийт нас” гэсэн бэлгэдэлтэй утгатай юм. Хааны зарлигийн чулуун бичээсүүд өнөөдөр ч хадгалагдан үлдсэн байдаг. 
 
Домогт өгүүлснээр Канси хаан ойролцоох Их зуу буюу Цаглашгүй сүмээр дайран өнгөрөх үед газрын хөрснөөс булаг ундарсан тул “Есөн хилийн анхны рашаан” хэмээн өргөмжилсөн тухай түүх ч энэ бүс нутагтай холбоотой үлджээ. Ширээт ламын хийд нь ойролцоогоор 13,000 м² талбайтай бөгөөд Хятад болон Төвөд хэв маягийг хослуулсан өвөрмөц архитектураараа алдартай. Хийдийн гол дуган нь алтан орой, өнгөлөг вааран чимэглэл, нарийн модон сийлбэр, төвөд хэв маягийн дээвэр бүхий сүрлэг хийцтэй. Дотор нь судрын танхим, эртний суварга, чулуун бичээсүүд, бурхан шүтээнүүд хадгалагддаг бөгөөд хийдийн цагаан гантиг суварга нь Өвөр Монгол дахь Чин улсын үеийн хамгийн үзэсгэлэнтэй суваргуудын нэгэнд тооцогддог. Соёлын хувьсгалын үед тодорхой хэмжээний сүйтгэлд өртсөн ч сүүлд сэргээн засварлагдсан байна.
 
Өнөөдөр Ширээт ламын хийд нь зөвхөн мөргөлийн ариун газар төдийгүй Хөх хотын түүх, Монгол-Төвөдийн шашин, Өвөр Монголын архитектурын өвийг илэрхийлсэн чухал дурсгал болон үлдэж, дотоод гадаадын олон жуулчдын сонирхлыг татдаг газар болжээ. Хийдийн ойролцоо Их зуу буюу Цаглашгүй сүм, Таван суваргын хийд зэрэг Хөх хотын хамгийн алдартай шашин, түүхийн дурсгалууд байрладаг нь энэ бүсийг Буддын шашны томоохон төв болгож байна.