Хөх хотын Их зуу хийд буюу Цаглашгүй сүм

Хөх хотын хамгийн эртний бөгөөд хамгийн алдартай Буддын шашны хийдүүдийн нэг болох Их зуу буюу Цаглашгүй сүм нь 1579–1580 онд Түмэдийн Алтан хааны зарлигаар байгуулагдсан бөгөөд Хөх хот үүсэж хөгжих түүхтэй шууд холбоотой дурсгал юм. Хятад хэлээр “Дажао” (大召) буюу “Их дуган” хэмээн нэрлэдэг энэ хийд нь Өвөр Монгол дахь анхны томоохон Гэлүгба урсгалын хийдүүдийн нэг бөгөөд хотын анхны томоохон байгууламж байсан гэдэг. Алтан хаан Төвөдийн Гэлүгба урсгалыг Монголд дэлгэрүүлэх зорилгоор 3-р Далай лам Содномжамцыг урьж, 1577–1578 онд Хөх нуурын орчимд түүхэн уулзалт хийжээ. Энэ уулзалтаар Алтан хаан Содномжамцад “Далай лам” хэмээх цол өргөмжилсөн бөгөөд “далай” гэдэг нь монгол хэлээр “агуу их далай мэт ухаан” гэсэн утгатай байв. Харин 3-р Далай лам Алтан хааныг Хубилай хааны дүр хэмээн өргөмжилсөн нь Монгол-Төвөдийн шашин, төрийн холбоог шинэ түвшинд хүргэсэн түүхэн үйл явдал болсон юм. 

 

Энэ уулзалтын дараа Алтан хаан Буддын шашныг төрийн хэмжээнд дэмжиж, Хөх хотыг Монгол дахь Буддын шашны төв болгон хөгжүүлэх зорилгоор Их зууг байгуулжээ. Хийдийн хамгийн алдартай шүтээн нь мөнгөн Шагжамуни бурхан бөгөөд энэ нь өнөөдөр ч тус хийдийн хамгийн үнэт дурсгалд тооцогддог. Уг бурхан нь Балбын урчуудын бүтээсэн, ойролцоогоор 2.5–3 метр өндөр, 30,000 лан цэвэр мөнгөөр цутгасан аварга бүтээл бөгөөд нийт жин нь 1 тонноос давдаг гэж хятад сурвалжуудад тэмдэглэгдсэн байдаг. Домогт өгүүлснээр 3-р Далай лам 1586 онд Их зууд хүрэлцэн ирж, уг мөнгөн бурханд “амь оруулах” буюу нүд нээх ёслолыг өөрийн биеэр үйлджээ. Үүнээс хойш Их зууг “Мөнгөн бурхан сүм” хэмээн нэрлэх болсон бөгөөд Монголын олон аймаг хошуудаас мөргөлчид тасралтгүй ирдэг шашны томоохон төв болсон байна. 

 

Их зуугийн хийд нь улаан ханатай, шар вааран дээвэртэй бөгөөд Хятад, Монгол, Төвөд хэв маягийг хослуулсан өвөрмөц архитектуртай. Дотор нь мөнгөн Буддаас гадна алтан луу сийлбэртэй аварга баганууд, Манж, Монгол, Төвөд бичээстэй судрууд, эртний хөгжмийн зэмсгүүд хадгалагддаг. Мөн хийдийн ханын зургууд нь онцгой үнэ цэнтэйд тооцогддог бөгөөд Буддын шашны домог, Далай ламын айлчлал, Алтан хааны үеийн түүхэн үйл явдал, тэнгэрийн орон, сахиусны дүрслэлүүдийг тод өнгөөр нарийн урласан байдаг. Эдгээр ханын зургууд нь Мин, Чин үеийн Өвөр Монголын Буддын урлагийн шилдэг жишээний нэг гэж үнэлэгддэг. Чин улсын Энх-Амгалан хаан хүртэл энэ хийдэд мөргөж байсан бөгөөд түүний үеэс хийдийн дээврийг шар вааран бүрхүүлтэй болгож өргөтгөн засварласан гэдэг. Өнөөдөр Их зуу буюу Цаглашгүй сүм нь зөвхөн мөргөлийн ариун газар төдийгүй Алтан хаан, Далай лам нарын түүхэн уулзалт, Монголд Буддын шашин дахин хүчтэй дэлгэрсэн үеийн бэлгэ тэмдэг болон үлдэж, Хөх хотын хамгийн чухал түүх, соёлын дурсгалын нэгэнд тооцогддог.

Хөх хотын Ширээт ламын хийд

Хөх хотын Юйцюань дүүргийн Данань гудамжинд байрлах Ширээт ламын хийд (Яньшөү хийд) нь Мин улсын Ваньли хааны үеийн 1585 онд байгуулагдсан бөгөөд Өвөр Монгол дахь хамгийн чухал Гэлүгба урсгалын хийдүүдийн нэг юм. Энэхүү хийдийг Алтан ханы удмынхан байгуулсан гэж үздэг бөгөөд Хөх хотын шашин, соёлын төв болон хөгжихөд ихээхэн нөлөө үзүүлжээ. “Ширээт” гэх нэр нь “хаан ширээ” гэсэн утгатай бөгөөд түүхэнд 3-р Далай лам Содномжамц, 4-р Далай лам Ёндонжамцын шашны ширээ энд байрлаж байсан гэдэг. Мөн энэ хийд нь олон үеийн хутагт, хувилгаадын суудал болж ирсэн тул Монгол, Төвөдийн шашны түүхтэй гүн холбоотой ариун газар хэмээн хүндлэгддэг. 

 

Чин улсын Энх-Амгалан хаан (Канси) хийдэд зочлон “Яньшөү хийд” хэмээх нэр хайрласан бөгөөд “Яньшөү” нь хятад хэлээр “урт нас”, “өлзийт нас” гэсэн бэлгэдэлтэй утгатай юм. Хааны зарлигийн чулуун бичээсүүд өнөөдөр ч хадгалагдан үлдсэн байдаг. 

 

Домогт өгүүлснээр Канси хаан ойролцоох Их зуу буюу Цаглашгүй сүмээр дайран өнгөрөх үед газрын хөрснөөс булаг ундарсан тул “Есөн хилийн анхны рашаан” хэмээн өргөмжилсөн тухай түүх ч энэ бүс нутагтай холбоотой үлджээ. Ширээт ламын хийд нь ойролцоогоор 13,000 м² талбайтай бөгөөд Хятад болон Төвөд хэв маягийг хослуулсан өвөрмөц архитектураараа алдартай. Хийдийн гол дуган нь алтан орой, өнгөлөг вааран чимэглэл, нарийн модон сийлбэр, төвөд хэв маягийн дээвэр бүхий сүрлэг хийцтэй. Дотор нь судрын танхим, эртний суварга, чулуун бичээсүүд, бурхан шүтээнүүд хадгалагддаг бөгөөд хийдийн цагаан гантиг суварга нь Өвөр Монгол дахь Чин улсын үеийн хамгийн үзэсгэлэнтэй суваргуудын нэгэнд тооцогддог. Соёлын хувьсгалын үед тодорхой хэмжээний сүйтгэлд өртсөн ч сүүлд сэргээн засварлагдсан байна.

 

Өнөөдөр Ширээт ламын хийд нь зөвхөн мөргөлийн ариун газар төдийгүй Хөх хотын түүх, Монгол-Төвөдийн шашин, Өвөр Монголын архитектурын өвийг илэрхийлсэн чухал дурсгал болон үлдэж, дотоод гадаадын олон жуулчдын сонирхлыг татдаг газар болжээ. Хийдийн ойролцоо Их зуу буюу Цаглашгүй сүм, Таван суваргын хийд зэрэг Хөх хотын хамгийн алдартай шашин, түүхийн дурсгалууд байрладаг нь энэ бүсийг Буддын шашны томоохон төв болгож байна.

 

Шарын шашины алдарт Сера хийдээр зочилсон нь.

Төвөдийн Лхас хотоор аялж явахдаа гэлүгпагийн урсгал буюу шарын шашны гүн ухааны чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг Сера хийдээр орох завшаан тохиолдсон юм. Энэ хийдийн тухай товчхон мэдээлэл хүргэе!

Сера хийд - Лхас хотын хойд хэсэгт орших Сера хийд нь 1419 онд байгуулагдсан, Төвөдийн буддизмын Гэлүг урсгалын хамгийн чухал сургалтын төвүүдийн нэг бөгөөд Дрэпунг хийд (монголчуудын нэрлэдгээр “Бэрээвэн” хийд), Гандэн хийдийн хамт “Лхасын гурван их хийд”-ийн тоонд багтдаг. Оргил үедээ хэдэн мянган лам суралцаж байсан энэ хийд өнөөдөр ч идэвхтэй үйл ажиллагаагаа үргэлжлүүлж, буддын гүн ухаан, шашны боловсролын төв хэвээр байна. Энд суралцаж буй лам нар “чойрын” буюу буддын философийн гүн ухааныг шат дараатай судалж, логик, мэтгэлцээний аргаар мэдлэгээ бататгадаг нь онцлог юм. Жуулчдын хамгийн их сонирхдог зүйл бол өдөр бүр болдог лам нарын “дагсал” буюу ном хаялцах мэтгэлцээн бөгөөд асуулт тавихдаа алгаа таших, хурц логикоор хариулт шаардах зэрэг нь маш өвөрмөц, амьд уламжлалын илэрхийлэл болдог. Энэ нь зүгээр нэг үзүүлбэр бус, олон зууны туршид хадгалагдсан сургалтын арга барил юм. “Сера” хэмээх нэрийг зарим хүмүүс “мөндөр” гэж андуурдаг боловч үнэндээ төвөд хэлэнд “зэрлэг сарнай” гэсэн утгатай бөгөөд хийдийн орчмын уулс сарнайн буттай байсан нь энэ нэрийн эх үүсвэр юм билээ. Аяллын дараа нетээс мэдээлэл олж уншсан.  Иймээс Сера хийд нь зөвхөн түүх, шашны төв төдийгүй амьд уламжлал, гүн ухааны сургалтын өвөрмөц орчин гэдгээрээ Лхаст очсон хэн бүхний заавал үзэх газар юм. 

"KARAKORUM ICE FESTIVAL 2025" Амжилттай Боллоо

Өвөрхангай аймгийн Бат-Өлзий сумын Улаан Цутгалангийн хүрхрээнд жил бүр зохион байгуулагддаг “Karakorum Ice Festival 2025” энэ амралтын өдрүүдэд өргөн дэлгэр болж, Монгол болон гадаадын зочид, дөрвөн орны жуулчид, спорт сонирхогчид нийлсэн 800 гаруй хүн оролцсон өндөр үйл ажиллагаатай фестиваль боллоо.
Фестивалийн гол контент болох мөсөнд авиралтын “Хархорум” цомын тэмцээн амжилттай зохион байгуулагдаж, мэргэжлийн болон сонирхогчдын ангиллаар шилдгүүдээ тодруулсан бөгөөд сүүлийн жилүүдэд фестивалийн арга хэмжээнд нэгдэн уламжлал болон хөгжиж буй авто ралли (богино зайн бартаат замын уралдаан), мөсөн шагай, сурын харваа зэрэг өвлийн спорт, монгол наадгайгийн төрлүүд өрнөж арга хэмжээг улам баяжууллаа. Мөн Бат-Өлзий, Уянга, Хархорин, Хужирт сумдын иргэдийн бэлтгэсэн үндэсний өв соёл, тоглоом наадгай, зан үйлийн үзүүлбэрүүд жуулчдын сонирхлыг ихэд татсан бөгөөд Уянга сумын “Хээрийн цайны ёслол” тус үзүүлбэрийн төрөлд тэргүүн байр эзэлж, мөнгөн шагналын эзэд болсон юм.

Дөлгөөн Хэрлэн

Үг. Д.Туваансүрэн     Ая. Г.Жүгдэр

    ДӨЛГӨӨН ХЭРЛЭН
Ухаан бодлыг уяруулсан
Унаган төрөлх нутаг минь
Уран долгио уралдуулсан
Урсгал дөлгөөн Хэрлэн минь

Санаа сэтгэл уужруулсан
Саруул уужим тал минь
Саваа халин мэлтэлзсэн
Цагаан мөнгөн Хэрлэн минь

Ажил хөдөлмөр алдаршсан
Алтан шаргал тал минь
Адуу малаа ундаалсан
Амгалан дөлгөөн Хэрлэн минь

MONGOLIAN CHAM (TSAM) DANCE

The Cham Dance, known in Mongolia as the Tsam Dance, is one of the most sacred ritual performances in Mongolian and Tibetan Buddhism. It embodies the power and compassion of Protector Deities—enlightened beings who vowed before the Buddha to use their wisdom and strength to protect all sentient beings from suffering. Through their fierce yet compassionate forms, these deities destroy ignorance, conquer negative forces, and remove inner and outer obstacles that prevent enlightenment.

Before performing the Cham, monks undergo weeks of intensive retreat and meditation, visualizing themselves as the deity they will represent. They contemplate the symbolic meanings of their masks, costumes, hand implements, and sacred gestures, transforming the dance into an act of meditation and divine manifestation. Thus, during the performance, the dancers do not merely act—they become the deity itself, radiating spiritual power and blessings for all who witness the ritual.

Cham is both a meditational practice and a ritual offering, intended not as entertainment but as a sacred act that benefits all beings. Every movement, rhythm, and gesture carries deep spiritual symbolism. There are many forms of Cham—some performed with masks and others without, some emphasizing intricate hand mudras, others energetic footwork. Performances may involve a few monks or more than a hundred dancers. In Mongolian tradition, twenty-four Cham forms are known, with the most significant being the Khüree Cham or “Monastic Cham.”

4-р Далай Ламын дүрийг хайсан нь.

Дөрөвдүгээр Далай лам Ёндонжамц (1589–1617) бол Монгол гаралтай цорын ганц Далай лам юм. Тэрээр Түмэдийн Алтан хааны дүүгийн хүү бөгөөд 1601 онд Далай ламын хувилгаан хэмээн тодорч Лхасын Дрепүн хийдэд заларчээ. Ёндонжамц багаасаа хурц ухаантай, зорилготой байсан тул богино хугацаанд 1 жилийн дотор Төвөд хэлийг сурч, Гэлүгпагийн томоохон хийдүүдэд шавилан сууж, бие даан ном үзэн, эрдэмт лам нартай ном хаялцаж ялдаг байсан гэдэг. 

Тэрээр Гэлүгпагийн урсгалыг Төвөд даяар хүчтэй дэлгэрүүлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн нэгэн бөгөөд зарим үед Монгол цэргийн сүр хүчийг түшиглэн улааны урсгалын хийдүүдийг өөртөө нэгтгэж байлаа. Ийнхүү нэр хүнд нь өсөн нэмэгдэхийн хэрээр Төвөдийн нөлөө бүхий зарим язгууртны дургүйцлийг төрүүлж байв. Тэдний дундаас “Замба хаан” хэмээн түүхэнд үлдсэн ноён онцгой байр суурьтай байлаа. Замба хаан бол тухайн үед улааны урсгалын талд зогсож, Гэлүгпагийн эсрэг хүчтэй нөлөө үзүүлж байсан язгууртан бөгөөд албан ёсны хаан бус, Төвөдийн улс төр, шашны тэмцлийн томоохон удирдагч байв.  

4-р Далай лам Ёндонжамц 20 наснаасаа эхлэн зөвхөн шашны ажил төдийгүй төрийн хэрэгт идэвхтэй оролцож эхэлжээ. Тэрээр “Алтан ганжуур”-ыг Монгол хэлнээ орчуулах санаачилга гаргасан нь түүний нэр хүндийг зөвхөн Төвөд бус Монгол даяар түгээжээ. Гэвч 1617 онд ердөө 28-хан насандаа Бэрээвэн хийдэд гэнэт нас барсан нь өнөөг хүртэл маргаантай хэвээр үлдсэн бөгөөд түүнийг Замба хаанд хорлогдсон гэсэн таамаг хамгийн их тархжээ.

Лхасын зүрх Жоканг хийд болон Рамоче хийдийн тухай

Жоканг хийдийн өмнө

Төвөдийн нийслэл Лхас хотын зүрхэнд орших Жоканг хийд болон ойролцоох Рамоче хийд нь VII зуунд эзэн хаан Соронзонгомбо (618–650)-гийн үед байгуулагдсан, Төвөдийн Буддын шашны хамгийн эртний, хамгийн ариун төвүүдийн тоонд зүй ёсоор ордог. Эдгээр хийдүүд зөвхөн шашны төдийгүй тухайн үеийн Төвөд, Тан улс, Балба гурван орны улс төрийн харилцаа болон соёлын солилцооны бэлгэ тэмдэг болон үлджээ.

Эзэн хаан Соронзонгомбо өөрийн улсын нөлөө, хүчийг өргөжүүлэхийн зэрэгцээ хөрш гүрнүүдтэй энх тайван, найрамдлыг бататгахын тулд дипломат гэрлэлтийн замаар хоёр хатан авсан нь Төвөдийн түүхэнд онцгой үүрэгтэй байв. 641 онд Тан улсын эзэн хааны гүнж Вэньчэн Лхаст ирж, хааны хатан болсон нь Төвөдийн Буддын шашинд гүн ул мөр үлдээжээ. Тэрээр Хятадын Чанань / одоогийн Сиан/ хотоос Бурхан Буддагийн 12 настай үеийн дүрийг харуулсан Жово Шакьямуни бурханыг авчирчээ. Энэ хөрөг нь өнөөдөр ч Төвөдийн хамгийн ариун, хамгийн их тахигддаг бурхан бөгөөд түүнийг амьдрал дээр Будда Шакьямунийг өөрийг нь харсантай адил ачтай тустай хэмээн гэж сүсэгтнүүд үздэг. Вэньчэн гүнж зөвхөн ариун шүтээн авчраад зогсохгүй, Төвөдийн урлаг, одон орон, анагаах ухаанд Хятадын мэдлэгийг нутагшуулахад чухал нөлөө үзүүлжээ. Жоканг гэдэг нь Жово Шакьямунигийн ордон гэсэн утгатай үг юм.