Шарын шашины алдарт Сера хийдээр зочилсон нь.

Төвөдийн Лхас хотоор аялж явахдаа гэлүгпагийн урсгал буюу шарын шашны гүн ухааны чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг Сера хийдээр орох завшаан тохиолдсон юм. Энэ хийдийн тухай товчхон мэдээлэл хүргэе!

Сера хийд - Лхас хотын хойд хэсэгт орших Сера хийд нь 1419 онд байгуулагдсан, Төвөдийн буддизмын Гэлүг урсгалын хамгийн чухал сургалтын төвүүдийн нэг бөгөөд Дрэпунг хийд (монголчуудын нэрлэдгээр “Бэрээвэн” хийд), Гандэн хийдийн хамт “Лхасын гурван их хийд”-ийн тоонд багтдаг. Оргил үедээ хэдэн мянган лам суралцаж байсан энэ хийд өнөөдөр ч идэвхтэй үйл ажиллагаагаа үргэлжлүүлж, буддын гүн ухаан, шашны боловсролын төв хэвээр байна. Энд суралцаж буй лам нар “чойрын” буюу буддын философийн гүн ухааныг шат дараатай судалж, логик, мэтгэлцээний аргаар мэдлэгээ бататгадаг нь онцлог юм. Жуулчдын хамгийн их сонирхдог зүйл бол өдөр бүр болдог лам нарын “дагсал” буюу ном хаялцах мэтгэлцээн бөгөөд асуулт тавихдаа алгаа таших, хурц логикоор хариулт шаардах зэрэг нь маш өвөрмөц, амьд уламжлалын илэрхийлэл болдог. Энэ нь зүгээр нэг үзүүлбэр бус, олон зууны туршид хадгалагдсан сургалтын арга барил юм. “Сера” хэмээх нэрийг зарим хүмүүс “мөндөр” гэж андуурдаг боловч үнэндээ төвөд хэлэнд “зэрлэг сарнай” гэсэн утгатай бөгөөд хийдийн орчмын уулс сарнайн буттай байсан нь энэ нэрийн эх үүсвэр юм билээ. Аяллын дараа нетээс мэдээлэл олж уншсан.  Иймээс Сера хийд нь зөвхөн түүх, шашны төв төдийгүй амьд уламжлал, гүн ухааны сургалтын өвөрмөц орчин гэдгээрээ Лхаст очсон хэн бүхний заавал үзэх газар юм. 

"KARAKORUM ICE FESTIVAL 2025" Амжилттай Боллоо

Өвөрхангай аймгийн Бат-Өлзий сумын Улаан Цутгалангийн хүрхрээнд жил бүр зохион байгуулагддаг “Karakorum Ice Festival 2025” энэ амралтын өдрүүдэд өргөн дэлгэр болж, Монгол болон гадаадын зочид, дөрвөн орны жуулчид, спорт сонирхогчид нийлсэн 800 гаруй хүн оролцсон өндөр үйл ажиллагаатай фестиваль боллоо.
Фестивалийн гол контент болох мөсөнд авиралтын “Хархорум” цомын тэмцээн амжилттай зохион байгуулагдаж, мэргэжлийн болон сонирхогчдын ангиллаар шилдгүүдээ тодруулсан бөгөөд сүүлийн жилүүдэд фестивалийн арга хэмжээнд нэгдэн уламжлал болон хөгжиж буй авто ралли (богино зайн бартаат замын уралдаан), мөсөн шагай, сурын харваа зэрэг өвлийн спорт, монгол наадгайгийн төрлүүд өрнөж арга хэмжээг улам баяжууллаа. Мөн Бат-Өлзий, Уянга, Хархорин, Хужирт сумдын иргэдийн бэлтгэсэн үндэсний өв соёл, тоглоом наадгай, зан үйлийн үзүүлбэрүүд жуулчдын сонирхлыг ихэд татсан бөгөөд Уянга сумын “Хээрийн цайны ёслол” тус үзүүлбэрийн төрөлд тэргүүн байр эзэлж, мөнгөн шагналын эзэд болсон юм.

Дөлгөөн Хэрлэн

Үг. Д.Туваансүрэн     Ая. Г.Жүгдэр

    ДӨЛГӨӨН ХЭРЛЭН
Ухаан бодлыг уяруулсан
Унаган төрөлх нутаг минь
Уран долгио уралдуулсан
Урсгал дөлгөөн Хэрлэн минь

Санаа сэтгэл уужруулсан
Саруул уужим тал минь
Саваа халин мэлтэлзсэн
Цагаан мөнгөн Хэрлэн минь

Ажил хөдөлмөр алдаршсан
Алтан шаргал тал минь
Адуу малаа ундаалсан
Амгалан дөлгөөн Хэрлэн минь

MONGOLIAN CHAM (TSAM) DANCE

The Cham Dance, known in Mongolia as the Tsam Dance, is one of the most sacred ritual performances in Mongolian and Tibetan Buddhism. It embodies the power and compassion of Protector Deities—enlightened beings who vowed before the Buddha to use their wisdom and strength to protect all sentient beings from suffering. Through their fierce yet compassionate forms, these deities destroy ignorance, conquer negative forces, and remove inner and outer obstacles that prevent enlightenment.

Before performing the Cham, monks undergo weeks of intensive retreat and meditation, visualizing themselves as the deity they will represent. They contemplate the symbolic meanings of their masks, costumes, hand implements, and sacred gestures, transforming the dance into an act of meditation and divine manifestation. Thus, during the performance, the dancers do not merely act—they become the deity itself, radiating spiritual power and blessings for all who witness the ritual.

Cham is both a meditational practice and a ritual offering, intended not as entertainment but as a sacred act that benefits all beings. Every movement, rhythm, and gesture carries deep spiritual symbolism. There are many forms of Cham—some performed with masks and others without, some emphasizing intricate hand mudras, others energetic footwork. Performances may involve a few monks or more than a hundred dancers. In Mongolian tradition, twenty-four Cham forms are known, with the most significant being the Khüree Cham or “Monastic Cham.”

4-р Далай Ламын дүрийг хайсан нь.

Дөрөвдүгээр Далай лам Ёндонжамц (1589–1617) бол Монгол гаралтай цорын ганц Далай лам юм. Тэрээр Түмэдийн Алтан хааны дүүгийн хүү бөгөөд 1601 онд Далай ламын хувилгаан хэмээн тодорч Лхасын Дрепүн хийдэд заларчээ. Ёндонжамц багаасаа хурц ухаантай, зорилготой байсан тул богино хугацаанд 1 жилийн дотор Төвөд хэлийг сурч, Гэлүгпагийн томоохон хийдүүдэд шавилан сууж, бие даан ном үзэн, эрдэмт лам нартай ном хаялцаж ялдаг байсан гэдэг. 

Тэрээр Гэлүгпагийн урсгалыг Төвөд даяар хүчтэй дэлгэрүүлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн нэгэн бөгөөд зарим үед Монгол цэргийн сүр хүчийг түшиглэн улааны урсгалын хийдүүдийг өөртөө нэгтгэж байлаа. Ийнхүү нэр хүнд нь өсөн нэмэгдэхийн хэрээр Төвөдийн нөлөө бүхий зарим язгууртны дургүйцлийг төрүүлж байв. Тэдний дундаас “Замба хаан” хэмээн түүхэнд үлдсэн ноён онцгой байр суурьтай байлаа. Замба хаан бол тухайн үед улааны урсгалын талд зогсож, Гэлүгпагийн эсрэг хүчтэй нөлөө үзүүлж байсан язгууртан бөгөөд албан ёсны хаан бус, Төвөдийн улс төр, шашны тэмцлийн томоохон удирдагч байв.  

4-р Далай лам Ёндонжамц 20 наснаасаа эхлэн зөвхөн шашны ажил төдийгүй төрийн хэрэгт идэвхтэй оролцож эхэлжээ. Тэрээр “Алтан ганжуур”-ыг Монгол хэлнээ орчуулах санаачилга гаргасан нь түүний нэр хүндийг зөвхөн Төвөд бус Монгол даяар түгээжээ. Гэвч 1617 онд ердөө 28-хан насандаа Бэрээвэн хийдэд гэнэт нас барсан нь өнөөг хүртэл маргаантай хэвээр үлдсэн бөгөөд түүнийг Замба хаанд хорлогдсон гэсэн таамаг хамгийн их тархжээ.

Лхасын зүрх Жоканг хийд болон Рамоче хийдийн тухай

Жоканг хийдийн өмнө

Төвөдийн нийслэл Лхас хотын зүрхэнд орших Жоканг хийд болон ойролцоох Рамоче хийд нь VII зуунд эзэн хаан Соронзонгомбо (618–650)-гийн үед байгуулагдсан, Төвөдийн Буддын шашны хамгийн эртний, хамгийн ариун төвүүдийн тоонд зүй ёсоор ордог. Эдгээр хийдүүд зөвхөн шашны төдийгүй тухайн үеийн Төвөд, Тан улс, Балба гурван орны улс төрийн харилцаа болон соёлын солилцооны бэлгэ тэмдэг болон үлджээ.

Эзэн хаан Соронзонгомбо өөрийн улсын нөлөө, хүчийг өргөжүүлэхийн зэрэгцээ хөрш гүрнүүдтэй энх тайван, найрамдлыг бататгахын тулд дипломат гэрлэлтийн замаар хоёр хатан авсан нь Төвөдийн түүхэнд онцгой үүрэгтэй байв. 641 онд Тан улсын эзэн хааны гүнж Вэньчэн Лхаст ирж, хааны хатан болсон нь Төвөдийн Буддын шашинд гүн ул мөр үлдээжээ. Тэрээр Хятадын Чанань / одоогийн Сиан/ хотоос Бурхан Буддагийн 12 настай үеийн дүрийг харуулсан Жово Шакьямуни бурханыг авчирчээ. Энэ хөрөг нь өнөөдөр ч Төвөдийн хамгийн ариун, хамгийн их тахигддаг бурхан бөгөөд түүнийг амьдрал дээр Будда Шакьямунийг өөрийг нь харсантай адил ачтай тустай хэмээн гэж сүсэгтнүүд үздэг. Вэньчэн гүнж зөвхөн ариун шүтээн авчраад зогсохгүй, Төвөдийн урлаг, одон орон, анагаах ухаанд Хятадын мэдлэгийг нутагшуулахад чухал нөлөө үзүүлжээ. Жоканг гэдэг нь Жово Шакьямунигийн ордон гэсэн утгатай үг юм. 

ПОТАЛА ДЭЛХИЙН ХАМГИЙН АМТЛАГ ОРДОН

Төвөдийн Лхас хотын төв Потала ордоныг үзэж сонирхож явахдаа, тус ордны өнгө будгийн талаар сонирхолтой нэг зүйл олж мэдсэнээ хуваалцаж байна. Потала ордон нь зөвхөн архитектурын гайхамшиг бус, Төвөдийн бурхан шашны гүн утга, сүсэг бишрэлийн илэрхийлэл болдог ариун шүтээний төв билээ. Энэхүү ордон нь “дэлхийн хамгийн амтлаг ордон” хэмээн алдаршсан нь түүний сүр жавхлант төрхийг хадгалахын тулд жил бүр хүнсний гаралтай, байгалийн орц бүхий тусгай шохойгоор ханыг нь будаж шинэчилдэг эртний уламжлалтай холбоотой. XVII зуунаас эхтэй энэхүү ёслол маягийн үйл ажиллагаа нь 300 гаруй жилийн түүхтэй, зүгээр нэг засварын ажил биш, харин ордны ариун оршихуйг сэргэн мандуулах, сэтгэл ба бодит ертөнцийн цэвэр ариуныг бэлгэдсэн шашны зан үйл юм. Шохойг хийхэд сүү, зөгийн бал, цагаан болон бор элсэн чихэр, сафран зэрэг “цэвэр” буюу тэнгэрлэг чанартай хүнсний зүйлсийг өнгөт шохойн чулуугаар хольж, цагаан, улаан, шар өнгийн давхаргаар бүрдэг нь Төвөдийн шашныг илэрхийлдэг гэрэл, нигүүлсэл, ухаарлын өнгөнүүд юм. Энэ будгийн цаад утга нь бурхдын лагшин, үнэн номын чанар, сэтгэлийн гэрэлт төлөвийг бэлгэддэг бөгөөд ордныг будах явц нь зөвхөн будах,өнгө сэргээх ажил биш харин ариун дадлага, буяны жил гэж ард түмэн итгэдэгт оршино. Ордныг будахдаа ном уншиж, маань тарни тоолж, эрдэмтэй лам хуврагууд үйл ажиллагаанд оролцдог нь үүнийг гүн сүсэглэл бүхий зан үйлийн хэлбэр болгож өгдөг.

ТӨВӨДИЙН ЧАНГ БУЮУ БАРАШКА

Төвөд орноор аялж явахдаа нэгэн хийдийн гадаа нутгийн мөргөлчидтэй уулзаж барашкатай адил амттай ундаа уусан нь ЧАНГ (ཆང་) байлаа.

Чанг нь Төвөд, Балба, Ладакийн уулын ард түмний дунд өргөн хэрэглэгддэг уламжлалт исгэж гаргасан согтууруулах ундаа юм. Арвай, буудай, бор будаагаар хийдэг. Нутгийн хүмүүс хүйтэн өдрүүдэд халааж хэрэглэдэг, уулын хүйтэн цаг уурыг даван туулахад тустай гэж үздэг ундаа юм. Спиртийн төрлийн ундаа ч хүйтэн лаг л даа. Нутаг нутагт өөр өөрөөр нэрлэнэ: Лимбу нар тонгба, Лепча нар чи, Балбад жаар эсвэл жанд гэж нэрлэдэг. Хулсан саванд хийж гуурсаар уудаг энэ ундаа нь зөвхөн согтууруулах төдийгүй соёл, ёс заншлын бэлгэ тэмдэг болдог. Чанг нь ханиад, ядаргаа тайлах, сэтгэл ариусгах үйлчилгээтэй гэж үздэг ба ардын домогт алмас хүртэл чанг уухаар тосгон руу ирдэг хэмээн өгүүлдэг. Төвөдүүд чанг уухдаа хүндэт зочиндоо гурав дараалан өгдөг нь таалагдсан. Гуулин саванд хийсэн чангаа мөгөн аяганд аягалж шар тос нэмээд өгнө. Зарим нь бүр арвайн гурил нэмж өгдгийн билээ. Мөн уух бүрдээ ерөөл тавьж, сэржим өргөж уудаг нь Монголчуудтай адил санагдсан. Ер нь сэржим өргөх заншил нь Монголынх юм уу Төвөдийнх юм уу бүү мэд. 

 

Төвөд айлд зочлоход сайхан хоол ундаар дайлж, чангаа өргөн барьдаг юм билээ. Чангаа өгөхдөө зочиндоо дуу дуулж өгдөг нь сайхан санагдсан. Төвөд нутгаар аялж ЧАНГ уух сайхан юм билээ.Чанг уусан хүмүүс инээж хөгжилдөн аяллын уур амьсгал_ нутгийн иргэдийн хоорондын харилцааг ойртуулж дулаан сайхан мэдрэмж төрүүлдэг юм билээ. та төв суурин газруудаас лаазласан, савласан ЧАНГ аваад ууж болно 3-5 юань үнэтэй. Мөн айл айлын чанг өөр өөр амттай байдаг тул айлаар зочилж ориг чанг олж уусан дээр гэж зөвлөх байна.

 

Та уулын оронд очихдоо халуун чанг амсаж үзэхийг мартуузай — энэ бол зөвхөн уух зүйл бус, түүх, уламжлал, итгэл үнэмшлийн салшгүй нэгэн хэсэг юм.